‘Eten, werken en sterven – Botten uit Deinze’, in Ex Situ – nummer 6 – oktober 2014

LogoExsitu2Skeletten zijn meer dan fysieke restanten. Het zijn puzzelstukjes die een samenleving reconstrueren. Tijdens opgravingen op het kerkplein van Deinze vonden archeologen 96 menselijke skeletten. Ar­cheologe en fysisch antropologe Marit Van Cant ging met een team enthousiaste vrijwilligers aan de slag om het verhaal achter het botmateriaal te ontcijferen.

Om archeologisch erfgoed niet in gevaar te brengen bij de heraanleg van het kerkplein, werkte de stad Deinze samen met de Kale-Leie Archeologische Dienst (KLAD) in 2009 een onderzoeksprogramma uit. De opgravingen gingen van start in mei 2010 door projectarcheologen van hetEname Expertisecentrum voor Erfgoedontsluiting. Zij groeven in een eerste fase het kerkhof rond de Onze­ Lieve- Vrouwekerk op.

Een bron uit 840 vermeldt de kerk in de schenking van het patronaat van Deinze door Lodewijk de Vrome aan het ka­pittel van Doornik. Het opgegraven kerkhof was zeker in gebruik tussen de 13de en 19de eeuw. Het Oostenrijkse edict van 4 september 1784 bande begraafplaatsen uit de stadskern.  Deinze bleef echter koppig, want pas in 1860 werd het kerkhof opgegeven.

De graven bevatten naast knopjes van lijkwades en speld­jes ook af en toe kruisen, ringen of een ketting. Daarnaast vonden de archeologen bij drie skeletten hangertjes met beschreven papier. Bij twee van de drie werd een aan­doening vastgesteld. De ene leed aan een beenvliesont­steking en de andere aan een oorinfectie. Eén papiertje kleefde te veel om open te vouwen. Een tweede zat ge­wikkeld in een dichtgenaaid stuk textiel in een gods­dienstige penning met opschrift. Op de papiertjes werd een bijbelfragment geschreven, waardoor de medaillons een beschermende functie kregen.

VAN  HET  DETAIL NAAR HET  GROTERE GEHEEL

De teruggevonden grafgiften geven een beeld van de begrafenispraktijk, maar de botten vertellen een groter verhaal, dat over het leven en sterven  van de plaatselijke bevolking. Fysisch antropologe Marit Van Cant van de VUB werkt aan een doctoraat over de plattelandsbevolking tijdens de (post-)middeleeuwen in Noordwest-Europa. “Als fysisch antropoloog determineer ik het geslacht, al is dat bij kinderen moeilijk. Ook de sterfteleeftijd probeer ik te achterhalen” vertelt Van Cant. “Ik meet de lichaamslengte en kijk of ik ziektebeelden kan afleiden,” gaat Van Cant verder. “Acute ziektes, zoals een dodelijke longontsteking, manifesteren zich niet op het skelet. Chronische ziektes, bepaalde infectieziektes en tandproblemen wel.”

In België bestaat er eigenlijk geen opleiding fysische antropologie. Van Cant trok tijdens haar studies Kunstwe­tenschappen en Archeologie aan de VUB naar de universiteiten van Leiden en Sheffield om er zich te spe­cialiseren in fysische antropologie. Wat haar aantrekt? “Het menselijk botmateriaal! Ik wou me in deze discipli­ ne verdiepen om met historische bronnen en archeolo­gische data het grotere  verhaal  achter  de vondsten te reconstrueren.”

 Deinze kende een turbulente  geschiedenis. Van Cant hoopt op de botten sporen van die woelige tijden te ont­dekken en zo te bewijzen wat in de geschreven bronnen vermeld staat. Slechts op enkele skeletten gebeurde een14C-datering. Hierdoor is ze meestal aangewezen op de stratigrafie van het kerkhof om een skelet te dateren. De recentste laag begravingen lag slechts vijftig centimeter diep. De middelste laag, de langste gebruiksfase, kan gedateerd worden door de vondst van een Utrechtse duit uit 1741. De oudste menselijke resten lagen in de moederbo­dem. De vondst van een scherf grijs aardewerk situeert deze oudste fase in de volle middeleeuwen. Die weinig spe­ cifieke datering houdt haar niet tegen. “Ik tracht  relaties te vinden  met historische gebeurtenissen om bepaalde trauma’s te verklaren,” zegt ze enthousiast. “Met DNA­ analyses zou alles nauwkeuriger kunnen, maar  daar is voorlopig weinig budget voor.”

“In je conclusies  moet je er steeds rekening mee houden dat  het  slechts  om  een  fractie  van  de  bevolking  van Deinze gaat, omdat niet het volledige grafveld  werd op­gegraven” bekent Van Cant. “Tot nu toe tel ik 28 vrouwen en 26 mannen, een typisch evenwicht  voor rurale popu­ laties. Ik kon 18kinderen en minderjarigen herkennen.” In het zuiden van het grafveld lag een concentratie kin­ dergraven. Mogelijk liep die door in de richting van het koor van de kerk in oostelijke richting.

Volgens historische bronnen  waren 402 van de 792 doden in Deinze tussen 1760 en 1779 jonger dan twaalf. Bijna een vierde stierf  in het eerste  jaar. Een vijfde voor vijf jaar. De helft bereikte de communieleeftijd. De gemiddelde sterf­ leeftijd van de vrouwen  lag hoger dan verwacht, op 40,5 jaar. Dit was niet veel lager dan de mannen  (43 jaar).

BOTTEN KUNNEN SOCIALE STATUS VERRADEN

“Als onderzoeker wil ik conclusies trekken over het ge­zondheidsprofiel en de pathologieën die meer voorkomen in rurale  dan in stedelijke gebieden. Via stabiele isoto­ penanalyse kan je het dieet reconstrueren en zelfs mi­gratiepatronen opsporen.”

“Ik analyseer ook spierbewegingen. Zo waren de sporen ten gevolge van repetitieve fysieke belasting op de botten bij skeletten in de kerk van Oasterweel (bij Antwerpen) minder groot dan bij het grafveld in Deinze, wat wijst op een hogere status of een andere belasting van de spieren”, getuigt Van Cant. Een grotere spieraanhechting duidt vaak op een fysiek zwaarder leven en kan daarom een lagere sociale status aanduiden. Niet enkel spieren verraden de status. “Beschadigd tandglazuur kan wijzen op voedsel­ tekort. Ook de kleine lichaamslengte van de vrouwen door een tekort aan voedsel zegt iets over sociaaleconomische condities.” Door te vergelijken welke stressaandoeningen meer voorkomen op een bepaalde locatie kunnen we be­volkingsklassen onderscheiden.

Christenen werden tot het einde van de 18de eeuw met de voeten naar het oosten begraven. De oudste lichamen la­ gen naar het zuidoosten gericht, waarschijnlijk door een afwijkende oriëntatie  van een oudere kerk. Eén man­ nenlichaam lag omgekeerd, wat vaak voorkwam bij priesters. Een cluster  vrouwen met unieke aandoe­ ningen was noordwest-zuidoost gericht. “Eén had kor­ te bovenarmen  in vergelijking  met haar  andere  lede­ maten.’ten ander lichaam had een ernstig beenderletsel dat kan wijzen op schimmelinfectie of kanker.” Mogelijk werden ze door hun  toestand anders georiënteerd.  De vrees voor ziektes leefde sterk. Zo bevatten sommige kis­ ten gesmolten pek om bij epidemieën uitsijpelen van lijk­vocht te verhinderen.

DE FASCINATIE VOOR  SKELETTEN

Elk skelet werd gefotografeerd en kreeg een identifica­tienummer en skeletfiche met situering,  oriëntatie,  af­metingen, bewaringstoestand en opvallende kenmerken. De àrcheologen namen monsters van bewaarde kisten. Daarna verzamelden ze de botten in kartonnen dozen. “De toestand waarin je skeletten krijgt, is vaak niet ideaal. Idea­ liter is het botmateriaal gereinigd,” getuigt Van Cant. Hier­ voor doet ze beroep op vrijwilligers, gecoördineerd door Liesbeth Messiaen van de KLAD (Kale-Leie Archeolo­gische Dienst).

 “Ik plaatste een oproep in januari. Iemand van de erf­goedcel POLS (Platform Omgeving Leie Schelde) speeldedit door aan Het Nieuwsblad”, vertelt  Messiaen. Onver­ wacht pikte Belga de oproep op. Kranten en radiozenders volgden. De telefoon van de KLAD stond  roodgloeiend. Messiaen blikt terug: “Vooral een minireportage door een twaalfjarige Ketr.J.etreporter was charmant. Die aandacht was nooit de bedoeling, maar zeker welkom.”

Zo’n tweehonderd mensen reageerden, zesenveertig kwa­ men helpen. Specifieke criteria waren er niet, enkel een portie geduld bij dit prutswerk. “De jongste was negen en droomde van een carrière als paleontoloog. We hadden stu­denten,   gepensioneerden, maar  ook  huisvrouwen die het fascinerend vonden een skelet aan te raken”, herin­nert Messiaen zich.

De Kale-Leie Archeologische Dienst is gevestigd in het koetshuis van het kasteel van Poeke. Hier brachten de vrij­williger afwisselend  vijfentwintig dagen door met het schoonmaken van  botten.  Een  dagje  reinigen  startte met een briefing. Ik gaf uitleg over de opgravingen, want ik vind het belangrijk  dat ze begrijpen  wat ze doen”, ver­telt de coördinatrice. In de aanpalende kamer  werkte Marit Van Cant. Doordat daar een skelet opgebaard lag, kon ik de vrijwilligers een afgewerkt resultaat laten zien” gaat ze verder. “Ze waren heel nieuwsgierig. Botten met een afwijking wekten vragen op. Daarom was Marits aanwezigheid handig.

Twee derde van de skeletten raakte af. De rest verhuisde naar het Provinciaal Erfgoedcentrum (PEC) in Ename. De archeologen lichtten enkele babyskeletten in blok. Door de broosheid is reinigen  met borstel niet mogelijk. “Die lichamen  zullen we zeven met het nodige gespecialiseer­ de materiaal,” vertelt  Messiaen nog.Messiaen gelooft dat mensen op lokaal vlak warm gemaakt moeten worden. “We weten dat er een zeer enthousiast pu­ bliek is. Alleen, archeologie lijkt vaak iets uit oorden als Egypte, terwijl ook in de eigen gemeente  veel te vinden is. Voor veel vrijwilligers was dit de eerste kennismaking.” “Het gaat om het grafveld van een gemeente. Je merkt dat bewoners die band met hun streek koesteren”,  stelt Van Cant vast.

“Een paar enthousiastelingen vroegen om de skeletfiche na het onderzoek op te sturen zodat ze hun skelet beter kon­ den leren kennen”, vult Messiaen aan. “Ook via Facebook en de website posten we foto’s. Het valt op dat er grotere interesse is dan bij opgravingen. Mensen zijn merkbaar gefascineerd door skeletten.”

00009 Ex Situ - Botten_Pagina_100009 Ex Situ - Botten_Pagina_200009 Ex Situ - Botten_Pagina_3 00009 Ex Situ - Botten_Pagina_400009 Ex Situ - Botten_Pagina_500009 Ex Situ - Botten_Pagina_6

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s