‘Oscar Micheaux: Pionier van de zwarte cinema’, in Oogst Magazine – Oogst 8 – december 2016

oogstToen Oscar Micheaux zijn Micheaux Film & Book Company of Sioux City oprichtte, had op zijn visitekaartje Black Lives Matter kunnen staan. Bij zijn gevecht tegen de Amerikaanse rassenscheiding wapende hij zich met het krachtigste wapen dat hij kon vinden: film. De blanke tegenpartij had met het schaamteloos racistische The Birth of a Nation al een eerste stap op het cinematografische strijdperk gezet. Met Within Our Gates bracht Micheaux zijn tegenaanval naar de zalen.

In 2012 schoot buurtwachter George Zimmerman de zwarte tiener Trayvon Martin neer. Zimmermans vrijspraak zette een jaar later een kettingreactie aan protest in gang. De zwarte Amerikaanse bevolking kwam onder de noemer Black Lives Matter op straat tegen discriminatie en politiegeweld. Terwijl de grootsteden in brand stonden, sprongen Afro-Amerikaanse artiesten zoals Beyoncé en Kendrick Lamar op de barricaden. Niet veel later werd ook de uitreiking van de Academy Awards overschaduwd, nu door de aanklacht #OscarsSoWhite. Opnieuw was geen enkele zwarte acteur genomineerd voor de gegeerde beeldjes, terwijl de laatste jaren net opvallend veel films als The Butler, Selma en Race helden van de Afro-Amerikaanse gelijkheidsstrijd eerden.

Ook een eeuw geleden werden de Verenigde Staten opgeschrikt door een vurige Afro-Amerikaanse oproep voor respect. Slavernij was sinds 1865 afgeschaft, maar gelijkwaardigheid was ver te zoeken. De discriminerende Jim Crowwetten legaliseerden een strikte rassenscheiding; onder het moto separate but equal kregen zwarten in de zuidelijke staten aparte restaurants, treinwagons, jobs, openbare toiletten en scholen toegewezen. Die waren van schrijnende kwaliteit. Daarom verlieten miljoenen ambitieuze Afro-Amerikanen het rurale Zuiden en zochten het geluk in de steden. In het kielzog daarvan richtte de Afro-Amerikaanse denker Hubert Harrison een twintigste-eeuwse versie van Black Lives Matter op: de New Negro Movement. De beweging streed voor politieke en economische gelijkheid. Afro-Amerikaanse trots sijpelde net als nu door in literatuur, muziek en kunst, en ook het vrij nieuwe medium film volgde.

 

De vader van de beeldtechniek (en de racistische stereotypen)

 

D.W. Griffith was een gerespecteerd naam in Hollywood. Tussen 1907 en 1913 draaide hij 450 kortfilms voor Biograph Company. Eigenlijk had de regisseur vooral een zwak voor langspeelfilms, maar productiehuizen zagen niet veel toekomst in dat formaat. Griffith was vastberaden. Dat zijn Enoch Arden uit 1911 de eerste film was waarvoor twee filmspoelen nodig waren, kon nog net door de beugel. Maar de vier spoelen voor Judith Betulia waren van het goede te veel. Daarom stampte Griffith zijn eigen productiehuis Triangle uit de grond. Hij nam de razend populaire actrice Lillian Gish onder de arm, en katapulteerde zichzelf de filmgeschiedenis in met zijn revolutionaire The Birth of a Nation.

De twee uur durende stomme film is een adaptatie van het boek The Clansman: An Historical Romance of the Ku Klux Klan door Thomas Dixon jr.. Het is een bewogen liefdesgeschiedenis tussen de unionistische familie Stoneman en de zuiderse confederalistische Camerons tijdens en na de Amerikaanse burgeroorlog. Griffith gebruikte door zijn achtergrond in de theatertraditie nog veel ingrediënten uit het klassieke Hollywoodarsenaal; de overdreven mimiek, grootse gebaren en het statische beeldkader waren allerminst vernieuwend. Maar dit compenseerde de regisseur ruimschoots door zijn vooruitstrevende beeldmanipulatie. Als een van de eerste experimenteerde hij met het continuïteitssysteem: door verschillende camerastandpunten in een doordachte montage wekte hij de illusie van een ononderbroken actie op.

Griffith besefte dat slimme beeldmanipulatie niet enkel esthetisch is, maar ook bijdraagt aan het verhaal. Dat illustreerde hij tijdens de jacht en de lynchpartij op de zwarte legeraanvoerder Gus, nadat die een van de dochters uit de familie Cameron probeerde aan te randen. Griffith wisselt snelle shots af: het angstige gezicht van de vrouw, een close up van de geile bruut, een wijd shot van een aanstormende troep Klanleden. Doordat hij de vrij nieuwe techniek van cross-cutting gebruikt worden scenes die eigenlijk tegelijk afspelen snel na elkaar vertoond om de illusie van te wekken dat de kijker alle standpunten tegelijk kan zien. Dat zorgt voor een spanning die bij klassieke film ondenkbaar was: in plaats van achtervolgde en achtervolging in een zelfde beeld, kregen ze door de afwisseling het gevoel dat ze net als de achtervolgde vrouw en Gus op de hielen gezeten worden zonder een precieze afstand te kunnen inschatten. Ook voor zijn veldslagen combineerde Griffith verschillende camerastandpunten. Hij wisselde long- en mid-shots, waardoor de schamele honderd figuranten plots massaslagen van duizenden soldaten uitvechten. De relatie tussen Ben Cameron en Elsie Stoneman zou nooit dezelfde vooroorlogse romantiek uitstralen zonder melige fade-outs en lieflijke close-ups. Griffith is dan wel niet de bedenker van die nieuwigheden, hij was de eerste die ze beredeneerd samenvoegde. Dat leverde hem de titel ‘vader van de beeldtechniek’ op.

 

De geboorte van de Klan

 

Na de release in februari 1915 was The Birth of a Nation een ongezien kassucces. Het was de eerste langspeelfilm die ze ooit zagen voor een hele generatie blanken. President Wilson vertoonde de prent in het Witte Huis. De film heeft echter een opvallend minpunt: The Birth of a Nation is schaamteloos racistisch. Griffith introduceerde groteske zwarte stereotypen in de cinemawereld, zoals de gevaarlijke seksverslaafde bruut, de trouwe slaaf of de corpulente mommy. Daarbij liet zijn zwarte rollen spelen door blanken onder een dikke laag schoensmeer.

Het gevaarlijke was dat Griffith het publiek via de magie van cinema een vervalste versie van de geschiedenis voorhield. Historische feiten zoals de moord op Abraham Lincoln monteerde hij in zijn verhaal om de film waarheidsgehalte te bezorgen. In Griffiths epos marcheren ongecontroleerde zwarte bataljons door de straten van het veroverde Zuiden. Die belemmeren vrije verkiezingen en benoemen onfatsoenlijke vertegenwoordigers. Geen enkele blanke vrouw was veilig in de buurt van dronken ex-slaven als de karikaturale Gus. Daarom was de oprichting van de eerste Ku Klux Klan in 1865 volgens The Birth of a Nation pure zelfverdediging. Om die stelling kracht bij te zetten, ging Griffith opnieuw met montage aan de slag. Hij wisselde close-ups van Gus af met het verschrikte gezicht van Mae Marsh als Flora Cameron en overtuigde zo de geëmotioneerde bioscoopbezoeker dat in die drieste tijden nood was aan bescherming.

Ondanks massale protesten vanuit de zwarte gemeenschap en de burgerrechtenbeweging National Association for the Advancement of Colored People, gingen meer dan vijfentwintig miljoen Amerikanen Griffiths film bekijken. Meteen na de release volgden rellen in Boston en Philadelphia. Meldingen van geweld tegen Afro-Amerikanen stroomden de politiekantoren binnen. Heel snel kreeg Griffith er een trouwe fanclub bij; geïnspireerd door de helden van het Oude Zuiden hield psychiaterszoon William Joseph Simmons op Stone Mountain bij Atlanta een reïncarnatie van de Klan boven het doopvont. Simmons kopieerde uit The Birth of a Nation de witte kostuums met punthoeden en brandende kruisen.

 

Huiscineast van de New Negro Movement

 

Terwijl Griffith zich vestigde als filmepigoon, had Oscar Micheaux nog nooit een camera, laat staan filmstudio van dichtbij gezien. De zwarte boerenjongen werkte toen The Birth of a Nation uitkwam op de luxueuze treinwagons van spoorwegicoon George Pullman. Hij bediende er achttien maanden lang welstellende blanken, en hield er een netwerk aan invloedrijke vrienden en een klein fortuin van tweeduizend driehonderd dollar aan over. Daarmee kocht hij een lap grond in Dallas, tot zijn echtgenote Orlean McCracken zijn bankrekening plunderde en hem berooid achterliet.

Na die tegenslag zette Micheaux zich aan het schrijven. The Chicago Defender publiceerde zijn eerste artikels, en in 1913 lag zijn debuutroman in de winkelrekken. Eén exemplaar van het autobiografische The Conquest belandde op het bureau van George Johnson. Die was niet enkel een fervent lezer, maar ook de baas van Lincoln Motion Pictures Company in Los Angeles. Johnson wou het verhaal vertalen naar het witte doek. De onderhandelingen liepen op niets uit, maar Micheaux’ interesse was geprikkeld. Hij smeerde kapitaalkrachtige blanke vrienden uit de Pullmanwagons aandelen aan voor zijn nieuwe project: Micheaux Film & Book Company of Sioux City. Met dat geld ging hij met The Conquest aan de slag. Het resultaat was zijn debuutfilm The Homesteader. Net als Micheaux zelf, is zijn hoofdpersonage Jean Baptiste een zwarte landeigenaar tussen blanke buren. Wanneer hij verliefd wordt op de dochter van de Schotse Jack Stewart, ervaart hij aan den lijve de verplichte rassenscheiding. Jean Baptiste huwt uiteindelijk met de zwarte domineesdochter Orlean  – niet toevallig dezelfde naam als Micheaux’ ex-vrouw –, een beslissing waarvan hij snel spijt heeft.

In 1919 ging The Homesteader in première in Chicago. Waar The Birth of a Nation Griffith vier jaar eerder tot huiscineast van de Ku Klux Klan bombardeerde, veroverde Micheaux met zijn debuut een gezaghebbende plaats in de New Negro Movement. De affiche sprak trots van een ‘all-star negroe cast’. Het is een van de eerste volledig zwarte langspeelfilms voor een zwart publiek. Korte race movies doken al vanaf 1905 op, maar dit was de eerste die kon wedijveren met blanke film. Het genre werd door de rassenscheiding enkel in zwarte bioscopen vertoond. In het Noorden speelde The Homesteader wel tijdens de ochtend- of middernachtscreening van reguliere bioscopen.

 

Oogst

 

Betekenis uit beeldmanipulatie

 

In hetzelfde jaar werden de Verenigde Staten opgeschrikt door de Chicago Race Riot. Blanke meutes lynchten massaal Afro-Amerikanen en brandden zwarte wijken plat. Duizenden mensen stonden op staat. Nadat de New Negro Movement besloot om voortaan weerstand te bieden, was de bange blanke man als de dood voor een verenigde zwarte gemeenschap. Dat een zwarte regisseur zwart onderwijs en succesvolle Afro-Amerikanen aanbracht, was voor de conservatieve goegemeente pure stemmingmakerij. The Homesteader bleek slechts het begin.

Amper een jaar later gaf de regisseur zijn echte antwoord op de rassenrellen met Within our Gates. In die film trekt de zwarte Sylvia Landry naar het Noorden op zoek naar budget voor Piney Woods School voor arme zwarte kinderen. Daar krijgt ze een relatie met de zwarte Dr. Vivian en wordt ze zich bewust van haar eigen gemengde afkomst. Within our Gates klaagt onverbloemd lynchpartijen, verkrachting, economische ongelijkheid, discriminatie en gebrekkig onderwijs aan. Daarbij maakte Micheaux brandhout van Griffiths groteske karikaturen. De regisseur introduceerde zwarte personages als complexe figuren met onderlinge verschillen. De New Negro presenteerde hij als een belezen, verzorgde Afro-Amerikaan die vooruit wil raken. Hoewel Micheaux niet rechtstreeks op Griffith reageerde, zijn er genoeg aanwijzingen dat zijn meesterwerk een antwoord was op The Birth of a Nation. Zelfs de titel is een uitdrukking uit Griffiths film. Daar betekent de frase dat mensen elkaar kwaad mogen berokkenen als hen kwaad wordt aangedaan. Micheaux zag die wil om zich te verdedigen bij de Afro-Amerikaanse gemeenschap tijdens de rellen in Chicago.

Micheaux had heel wat minder financiële armkracht dan Griffith. Hij leende kostuums op andere filmsets en kon geen scènes opnieuw inblikken. Maar net als zijn blanke voorganger stuwde hij zijn verhaal vooruit met beeldmanipulatie die kon wedijveren met mainstream cinema. Daarvan is de technisch hoogstaande montage van een verkrachtingspoging op Sylvia een sterk voorbeeld. In een flashback keert Within our Gates terug naar Sylvia’s jeugd. Zo’n terugblik was zeldzaam in die tijd. Dat Micheaux binnen die tijdsmanipulatie ook alle registers van de beeldmanipulatie opentrok, is vrij revolutionair. Sylvia’s familie wordt vals beschuldigd van de moord op de blanke landeigenaar Gridlestone. Micheaux toonde niet enkel hun gruwelijke straf, maar monteerde dit samen met de aanranding van Sylvia door Gridlestones broer. De snelheid en virtuositeit van de afwisselende shots – een strop om haar vaders nek, de woeste blanke menigte, Sylvia die rond een tafel rent, verbrande lijken en Sylvia die het gevecht opgeeft – leveren een dramatisch effect waar Griffith iets van kon leren. Net als zijn blanke tegenhanger gebruikte Micheaux dit om een morele les te geven: niet zwarten zijn brute beesten, maar blanken.

 

De zwarte Griffith

 

Within Our Gates is bij momenten een letterlijke spiegeling van The Birth of a Nation. Waar Griffith Afro-Amerikanen liet samentroepen om blanken te bedreigen, doen Micheaux’ personages het tegenovergestelde. Die verhouding omdraaien was ongezien. Hij ontkrachte de mythe dat lynchen een rechtmatige straf was voor seksueel geweld tegen blanke vrouwen. In het noorden van de Verenigde Staten werden de geruchten van systematische terreur tegen zwarten in het Zuiden als gekleurde stemmingmakerij gezien. Dat blanken als wrede wildemannen werden getoond tegenover geschoolde Afro-Amerikanen, zorgde voor een schokgolf.

Micheaux putte uit dezelfde trukendoos als Griffith om zijn geloofwaardigheid te vergroten: hij introduceerde historische gebeurtenissen. Zo sterft naar analogie met Lincoln in The Birth of a Nation Theodore Roosevelt in Within Our Gates. In zijn subtiliteit om belangrijke referenties aan te halen via slimme beeldtechniek, overtrof hij Griffith zelfs. Op een onbewaakt moment toont hij de rug van een blanke vrouw uit de zuidelijke staten. Over haar schouder capteert de camera de krantenkop ‘Law Proposed to Stop Negroes’, met daarbij de naam James K. Vardamann. Een bewuste zet, aangezien die historische senator bekend stond om zijn veelzeggende uitspraak ‘Als het nodig om elke negro in de staat te lynchen om blanke dominantie te vrijwaren, dan doen we dat.’

In The Birth of a Nation zijn het verdorven Unionisten en hun losgeslagen vrijgelaten slaven die de chaos in het Zuiden veroorzaken. Het huwelijk tussen een Cameron en Stoneman symboliseert een hereniging van de blanken in het land als blok tegen de Afro-Amerikanen. Bij Micheaux is het net het Zuiden dat Sylvia ontvlucht. Haar huwelijk staat voor de nood aan vereniging van geschoolde en ambitieuze zwarten. Want Micheaux legde een belangrijke rol bij de zwarte Amerikanen zelf. Volledig in de geest van zijn mentor Booker T. Washington gaf hij keiharde kritiek op wie liever de hielen van een blanke meester likte dan werkte voor respect. Die frustratie uitte hij in personages als Ned, een prediker die het meer heeft voor plichtsbewustheid dan voor ambitie of onderwijs.

 

Een gevaar voor de publieke orde

 

Chicago was nog maar net van de rassenrellen bekomen toen Within Our Gates voor de censuurcommissie kwam. Die vreesde dat de prent de sociale onrust zou aanwakkeren. Een blanke man die zich vergreep aan een zwarte vrouw? Dat was moeilijk te slikken. Het duurde twee maanden voor de film voorbij de censuur raakte. In januari 1920 kwam de film in de zalen, maar door aanhoudende protesten werd Micheaux’ bravourestuk in steden als Omaha en New Orleans geboycot. Voor andere bioscopen leverde de filmmaker een alternatieve montage. Conservatieve blanke kranten verspreidden geruchten dat de film artistieke waarde miste en gericht was op het verstoren van de gevestigde orde; als filmmaker stelde Micheaux niet veel voor, als oproerkraaier des te meer. Hoewel veel mensen hoopten dat Within Our Gates de ogen zou openen voor onrechtvaardigheid, was dit door de boycot ijdele hoop. Het is weinig waarschijnlijk dat de film ook blanken bereikte, ondanks de lange wachtrijen voor zwarte bioscopen. Na een tijdje stierf met de straatprotesten en krantenoorlogen ook de controverse uit.

Micheaux bleef koppig franjeloze portretten van zwarte Amerikanen inblikken die de censuurcommissie een punthoofd bezorgden. Ondanks een carrière van meer dan vijfenveertig films raakte hij langzaamaan in de vergetelheid. Het gescheiden zwarte bioscoopweefsel had weinig financiële middelen, dus werden maar enkele van zijn films bewaard. Dat Micheaux van de vergetelheid gered werd, is dan ook vooral toeval. Zijn zwarte antwoord op het alom geprezen The Birth of a Nation was een bekende kanttekening in notulen van de filmgeschiedenis. Naar de inhoud van die film hadden gevestigde – lees: blanke – filmhistorici het raden. Dat veranderde toen in de jaren zeventig filmhistorici in Spanje een beschadigde spoel ontdekten met de titel La Negra. Na enkele aandachtige kijkbeurten beseften ze dat ze het verloren gewaande Within Our Gates in handen hadden. Vijftig jaar lang had niemand de film gezien. Door die historische vondst werd zijn andere werk van onder een dikke laag stof gehaald. In 1986 werd Micheaux postuum opgenomen in de Director’s Guild of Amerika, de beroepsvereniging voor regisseurs in de Verenigde Staten.

Toeval of niet, in 1992 nam het National Film Registry van de Verenigde Staten zowel Within Our Gates als The Birth of a Nation op in hun catalogus omwille van hun culturele en historische relevantie. Uiteindelijk belandde Micheauxs film in 1993 in het Library of Congress Motion Picture Conservation Center in Virginia. Daar kreeg Within Our Gates een opknapbeurt. Monteur Scott Simons vertaalde de verdwenen tussentitels uit het Spaans en voegde een stuk tekst toe waar de film onherroepelijk vergaan was. Die gerestaureerde spoel is het laatste delicate restant van een film die Amerika even in rep en roer bracht, en tot op vandaag relevant blijft.

 

Meer over Oogst Magazine op www.oogstmagazine.com